Planując rozwój turystyki i zagospodarowanie polskiego wybrzeża, trzeba wziąć pod uwagę, że w wyniku przewidywanego i obserwowanego wzrostu poziomu morza, woda będzie coraz bardziej zbliżać się do lądu i wchodzić głębiej na niego. Dotyczy to szczególnie obszarów nadmorskich, które są narażone na zalania, ponieważ woda działająca na wysokie wybrzeża może przyspieszyć ich erozję. Dlatego ważne jest, by rozwiązywać ten problem poprzez długoterminowe planowanie działań ochronnych.
Zagrożenia polskiego wybrzeża można podzielić ze względu na źródła ich pochodzenia na naturalne i spowodowane działalnością człowieka (Szruba 2017). Z prowadzonych od 15 lat badań na wybrzeżu Polski widać wzrost długości odcinków wydmowych będących w fazie recesji – erozji, abrazji lub deflacji (Szruba 2017). Czym są te procesy? Erozja to ogólne niszczenie powierzchni ziemi pod wpływem czynników naturalnych, zwłaszcza wiatru i wody. Abrazja to mechaniczne ścieranie i niszczenie wybrzeża przez fale morskie, które transportują piasek i kamienie, stopniowo podcinając i osłabiając brzegi. Z kolei deflacja to proces wywiewania drobnych cząstek piasku i gleby przez wiatr, prowadzący do obniżania i degradacji powierzchni wydm. W efekcie tych zjawisk zmienia się linia brzegowa, co ma wpływ zarówno na ekosystemy nadmorskie, jak i infrastrukturę oraz działalność człowieka. Jedną z przyczyn cofania się wybrzeża są zmiany klimatyczne, ale środowisko nadmorskie jest zagrożone zniszczeniem także na skutek wzrostu poziomu morza oraz częstotliwości, z jaką występują silne sztormy (Szruba 2017). Niestety, na przekształcanie środowiska wybrzeża wpływa również rozwój turystyki, wymagający coraz to nowych terenów pod zabudowę.
Szkody wyrządzone przez ostatnie sztormy
Wzrost poziomu mórz najpierw będzie zauważalny podczas sztormów, najczęściej pojawiających się zimą (Tomala 2022). W ostatnich latach region Gdańska i całego polskiego wybrzeża doświadczał silnych sztormów, które powodowały erozję plaż, niszczenie wydm oraz uszkodzenia infrastruktury turystycznej i mieszkalnej. Niedawne sztormy nad Pomorzem spowodowały liczne zniszczenia, w tym podtopienia oraz erozję klifów. Sztormy, które w styczniu tego roku przeszły przez północną część Polski spowodowały podmycie plaży w Lubiatowie i Stilo w powiecie wejherowskim oraz naruszyły klif w Gdyni Orłowie (Mirowicz 2025). Klif Orłowski znajduje się na terenie rezerwatu przyrody „Kępa Redłowska” w Gdyni, dlatego w celu zachowania naturalnych procesów brzegowych nie prowadzi się działań ochronnych. Jednak obecnie nasycenie klifu wodami opadowymi zwiększa ryzyko osuwisk mas ziemnych oraz upadku pojedynczych drzew (Mirowicz 2025).
Innym przykładem ekstremalnych zjawisk pogodowych na Pomorzu może być ośrodek niskiego ciśnienia Ziva, który przeszedł w zeszłym roku oraz wywołał gwałtowne załamanie pogody. Na morzu sztorm osiągnął siłę 9 w skali Beauforta, z momentami 12, a na lądzie wichura z prędkościami do 120 km/h (Chudziński 2024).
Właśnie w związku z podnoszeniem się poziomu wód sztormy częściej przelewać się będą przez nabrzeża w Polsce (Tomala 2022).
Metody ochrony linii brzegowej
Jeśli poziom morza będzie rósł, będzie trzeba coraz więcej inwestować w odnawianie plaż (Tomala 2022). Na przykład, na Żuławach Wiślanych podjęto już działania, aby bronić się przed wzrostem poziomu morza poprzez budowę bramy przeciwpowodziowej na rzece, która ma zapobiec cofce i zmniejszyć ryzyko powodzi (Tomala 2022).
Ponadto procesy erozyjne zachodzące na polskim wybrzeżu Bałtyku stanowią istotne wyzwanie dla ochrony strefy brzegowej, wymagając zastosowania zróżnicowanych metod inżynieryjnych i ekologicznych. Najprostszą i najczęściej stosowaną metodą ochrony plaż w Polsce jest refulacja (sztuczne zasilanie plaży), która polega na uzupełnianiu brakującego piasku na plażach poprzez dostarczanie go z dna morskiego (Byjoś i Więcławski 2023). Ta metoda wymaga cyklicznego powtarzania, jednak ingeruje w niewielkim stopniu w środowisko naturalne. W celu stabilizacji brzegu często stosuje się również nasadzenia roślinności, które pełnią funkcję naturalnego systemu ochronnego, wzmacniając w ten sposób strukturę podłoża i ograniczając erozję. Ostatecznym środkiem ochronnym są falochrony, pełniące funkcję barier oraz chroniące porty i wybrzeże przed niszczącymi falami.
Przykładowe projekty ochrony wybrzeża Bałtyku
Ochrona linii brzegowej wymaga długofalowych działań na poziomie krajowym i lokalnym. Jednym z kluczowych projektów na rzecz ochrony wybrzeża południowego Bałtyku jest teraz inicjatywa realizowana w ramach programu LIFE, której celem jest zachowanie i odbudowa zagrożonych siedlisk wydmowych. Wśród zaplanowanych działań znalazło się m.in. usuwanie gatunków inwazyjnych, tworzenie stref ekotonowych poprzez selektywne usuwanie drzew oraz upowszechnienie dobrych praktyk zarządzania strefą brzegową (Bereszczyńska 2024). Z kolei projekt „Zabezpieczenie brzegów Morza Bałtyckiego będących w administracji Urzędu Morskiego w Gdyni” przewiduje zabezpieczenie na 5,98 km bieżących wybrzeża morskiego, a także zapewnienie ochrony wybrzeża przed erozją (Dołhy 2014). Ponadto Fundacja WWF Polska opracowała raport pt. ,,Sposoby ochrony brzegów morskich i ich wpływ na środowisko przyrodnicze polskiego wybrzeża Bałtyku’’ analizujący różne metody ochrony brzegów morskich oraz ich wpływ na środowisko przyrodnicze polskiego wybrzeża (Łabuz 2013). Ten raport może być cennym źródłem informacji dla planowania oraz wdrażania działań mających na celu ochronę wybrzeża Bałtyku.
Wyzwania i przyszłość ochrony wybrzeża Morza Bałtyckiego
Podsumowując, wybrzeże Morza Bałtyckiego stoi przed wieloma wyzwaniami związanymi zarówno z naturalnymi procesami jak i działalnością człowieka. Bałtyk nie wybacza, wybrzeże ulega zniszczeniu w zastraszającym tempie. Ochrona wybrzeża wymaga więc długofalowego zaangażowania na poziomie krajowym i lokalnym, m.in. poprzez realizowanie programów ochrony siedlisk, budowę zapór przeciwpowodziowych oraz współpracę z organizacjami ekologicznymi. Zważywszy na to, że współczesny świat ulega dynamicznym zmianom środowiskowym oraz społecznym, konieczne jest podejmowanie działań, które pozwolą sprostać wyzwaniom przyszłości i zagwarantują trwałość nadmorskich obszarów przyrodniczych.
Autor: Joanna Ilińska
