W ubiegłym roku CAN Europe wraz z WWF przygotowało raport pt. "Public participation in National Energy and Climate Plans: Evidence of weak & uneven compliance in Member States", który został opublikowany trzy miesiące przed terminem składania przez państwa członkowskie Krajowych Planów Energetycznych i Klimatycznych (KPEiK, ang. NECP) do Komisji Europejskiej (koniec czerwca 2023).
3 kluczowe przesłania raportu:
- Znaczący udział społeczeństwa jest wymagany i niezbędny dla skutecznego zarządzania klimatem, ponieważ tworzy lepsze polityki, zwiększa poparcie społeczne i wzmacnia legitymację demokratyczną. Planowanie podstawowych reform, które będą miały bezpośredni wpływ na sposób życia milionów obywateli Europy, nie może odbywać się w wieży z kości słoniowej.
- Jak pokazuje sprawozdanie, w trakcie trwającego przeglądu KPEiK widać niepokojący brak zaangażowania obywateli przez państwa członkowskie. KPEiK są podstawowym narzędziem dla państw członkowskich do przyspieszenia działań na rzecz klimatu i transformacji energetycznej na poziomie krajowym (w celu wdrożenia unijnego Zielonego Ładu i planu REPowerEU, realizacji celu 1,5 w Paryżu i osiągnięcia bezpieczeństwa energetycznego). Kluczowe znaczenie mają konsultacje z obywatelami i interesariuszami oraz ich znaczący udział w ich obecnej rewizji.
- Dlatego wzywamy państwa członkowskie do przeprowadzenia poważnych procesów udziału społecznego w sprawie rewizji KPEiK, które są otwarte dla wszystkich istotnych interesariuszy i zapewniają im projekt tekstu jako podstawę do dyskusji oraz wystarczająco dużo czasu i możliwości na udzielenie odpowiedzi. Wzywamy również Komisję Europejską do przestrzegania swojej roli strażnika prawa UE, zapewniając i egzekwując przestrzeganie rozporządzenia o zarządzaniu i konwencji z Aarhus.
3 najważniejsze ustalenia raportu:
- W pierwszym tygodniu kwietnia 2023, na trzy miesiące przed terminem przedłożenia Komisji Europejskiej projektów KPEiK, dowody zebrane przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego wskazują, że 14 z 23 krajów UE wymienionych w raporcie nie rozpoczęło jeszcze żadnej formy konsultacji społecznych.
- W pierwszym tygodniu kwietnia 2023 w raporcie stwierdzono, że 18 z 23 krajów UE wymienionych w raporcie nie rozpoczęło jeszcze żadnej formy wielopoziomowego dialogu na temat klimatu i energii.
- Nawet tam, gdzie rozpoczęto konsultacje społeczne lub stworzono platformy dla wielopoziomowego dialogu, ich jakość jest w dużej mierze niezadowalająca (z wyjątkiem kilku krajów). Spośród wszystkich ocenianych państw członkowskich Litwa przedstawiła do tej pory wystarczająco dobry proces, a Słowenia zaplanowała obiecujący, ale dopiero okaże się, jak będzie on wyglądał w praktyce.
W maju 2024 r. CAN-Europe oraz jego organizacje członkowskie wezwały zarówno państwa członkowskie, jak i Komisję do uwzględnienia punktów ogłoszonych w briefingu w toczących się rozmowach dwustronnych dotyczących aktualizacji KPEiK-ów.
Najważniejsze postulaty do polskiego KPEiK
Przyspieszenie wdrażania odnawialnych źródeł energii
W ostatecznej aktualizacji KPEiK Polska musi przyspieszyć instalację odnawialnych źródeł energii zarówno w sektorze elektroenergetycznym, jak i ciepłowniczym. Aby to osiągnąć potrzebne jest:
a) Opracowanie mapy stref, w których można korzystać z odnawialnych źródeł energii we współpracy z władzami lokalnymi, które chcą w nich uczestniczyć, oraz z przedsiębiorstwami energetycznymi.
b) Ułatwienie warunków prawnych tworzenia społeczności energetycznych, zwłaszcza w miastach, oraz zarządzania nimi (np. w miastach). zarządzania nimi (np. w formie klastrów energii);
c) Stworzenie przestrzeni dla bezpośredniego lokalnego energii z nowych i już zainstalowanych mocy.
Wycofanie węgla i gazu w budynkach, nie pozostawiając nikogo w tyle
W ostatecznej aktualizacji KPEiK, Polska powinna skoncentrować wysiłki na odejściu od wykorzystywania węgla i gazu w budownictwie mieszkaniowym i budynkach, aby położyć kres zanieczyszczeniom pochodzącym z budynków do 2030 r. (lub wcześniej, przy pełnym wykorzystaniu obecnych funduszy europejskich). Wymaga to stworzenia nowych programów (lub aktualizacji istniejących), które skierowałyby swoje wsparcie do najbardziej wrażliwych i ubogich energetycznie gospodarstw domowych, które nie mają możliwości finansowych, aby wyremontować swoje domy.
Uwzględnienie planu stopniowego odchodzenia od węgla i gazu
W ostatecznej aktualizacji KPEiK Polska powinna opracować wiarygodny i przejrzysty plan odchodzenia od węgla i gazu w gospodarce. Projekt takiego planu mógłby być przedmiotem partycypacji społecznej po nowelizacji KPEiK.
