PL   |   EN

Energetyzując Europę Środkowo-Wschodnią

Energetyzując Europę Środkowo-Wschodnią
Kraje Europy Środkowej i Wschodniej realizują ambitne cele w zakresie odnawialnych źródeł energii, ale nie wykorzystują jeszcze swojego potencjału. Szczyt Inicjatywy Trójmorza jest okazją do zapewnienia taniego, niezawodnego i wzajemnie powiązanego systemu czystej energii.

Europa Środkowo Wschodnia odchodzi od paliw kopalnych

Podczas gdy Europa Środkowo-Wschodnia (EŚW) zmierza w kierunku odnawialnych źródeł energii, region nadal rozbudowuje infrastrukturę gazową w transgranicznych sieciach przesyłowych, osłabiając swój ogromny potencjał pod względem odnawialnych źródeł energii. Inicjatywa Trójmorza (3SI), największa międzyrządowa platforma w regionie, mogłaby wesprzeć Europę Środkowo-Wschodnią w rozwiązaniu tej kwestii poprzez wspieranie współpracy transgranicznej i sieci połączeń w regionie. Ta wspólna analiza, napisana wraz ze Słowackim Stowarzyszeniem Polityki Zagranicznej, bada obecne i planowane postępy w transformacji energetycznej w krajach Trójmorza i zamyka się zaleceniami dotyczącymi interwencji ze strony 3SI, aby przyczynić się do stworzenia mapy drogowej dla innowacyjnej, bezpiecznej i prosperującej Europy Środkowo-Wschodniej.

Inicjatywa Trójmorza obejmuje Estonię, Łotwę, Litwę, Polskę, Czechy, Słowację, Węgry, Słowenię, Chorwację, Bułgarię, Rumunię, Austrię i Grecję. Kraje te współpracują z państwami stowarzyszonymi (Ukrainą i Mołdawią), a także partnerami strategicznymi - USA, Niemcami i Komisją Europejską - w celu wspierania rozwoju i konwergencji w regionie Europy Środkowo-Wschodniej w obszarach transportu, energii i cyfryzacji.

Europa Środkowo-Wschodnia już odchodzi od węgla na rzecz odnawialnych źródeł energii:

39% - W 2023 r. energia odnawialna stanowiła 39% energii elektrycznej wytwarzanej przez członków 3SI, po raz pierwszy przewyższając węgiel.

173 GW - W zaktualizowanych krajowych planach energetyczno-klimatycznych kraje Trójmorza podwyższają cele związane z energią wiatrową i słoneczną z 94 GW do 173 GW do 2030 r.

53% - Oczekuje się, że w latach 2023-2030 transgraniczne przepływy energii elektrycznej w regionie 3SI wzrosną o 53%.

Transformacja w Europie Środkowo-Wschodniej jest możliwa, ale brakuje odpowiednich inwestycji i infrastruktury. Jednak dzięki rozwojowi solidnych systemów pod kierownictwem Inicjatywy Trójmorza, Europa Środkowo-Wschodnia ma szansę uwolnić potencjał czystszej przyszłości. Droga do czystszej Europy Środkowo-Wschodniej może ewoluować od zwykłych aspiracji do realizacji. - mowi Paweł Czyżak Lider regionalny na Europę Środkowo Wschodnią, Ember

Ambicje rządów sięgają coraz wyżej

Kraje Trójmorza cechowały się historycznie silnym uzależnieniem od paliw kopalnych, ponieważ są wśród nich jedne z najbardziej zależnych od węgla krajów w Europie. To jednak szybko się zmienia. W 2023 r. energia odnawialna stanowiła 39% energii elektrycznej wytwarzanej w krajach Trójmorza (wzrost z 30% zaledwie 5 lat temu w 2019 r.), po raz pierwszy wyprzedzając węgiel pod względem udziału w rynku energii.

Złożyło się na to wiele czynników. Najważniejszym z nich był spadek kosztów energii wiatrowej i słonecznej. Spadek ten sprawił, że energia wiatrowa i słoneczna stały się najtańszym źródłem energii elektrycznej. Ponadto wytwarzanie energii z węgla stało się w dużej mierze niekonkurencyjne ze względu na unijny system handlu uprawnieniami do emisji, co skłoniło większość rządów do wprowadzenia strategii odejścia od węgla, co ma nastąpić do lat 2030-tych.

Ponieważ ta strukturalna zmiana w stronę czystego systemu energetycznego już ma miejsce, rządy krajów Trójmorza dostosowują teraz swoje strategie energetyczne do tej rzeczywistości. Świadczą o tym zaktualizowane Krajowe Plany Energii i Klimatu (NECP), które wyznaczają kierunek połączonych wysiłków UE na rzecz redukcji emisji gazów cieplarnianych na poziomie państw członkowskich.

Poprzednie NECP, przedłożone w 2019 r., nie zawierały ambitnych celów klimatycznych. Znacząco nie doszacowały one tempa transformacji energetycznej, zwłaszcza w Europie Środkowo-Wschodniej. Cele wyznaczone przez kraje takie jak Rumunia, Czechy, Bułgaria, Węgry i Słowacja były tak niskie, że ich cele na 2030 r. w zakresie energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych zostały już osiągnięte do 2023 roku. Polska przekroczyła swój wyznaczony poziom produkcji energii słonecznej na 2030 r. już w marcu 2022 r.

Jednak w projekcie aktualizacji NECP, złożonym w 2023 roku, nastąpiła poważna zmiana. Wśród krajów Trójmorza liderami ambicji są Litwa i Estonia, które wraz z Austrią dążą do uzyskania 100% energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych do końca dekady. Bastiony węglowe, takie jak Czechy czy Polska, również znacznie zwiększyły swoje cele w zakresie energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych do 2030 r.: Czechy z 15% do 41%, a Polska z 32% do 51%.

Ogółem, cele w zakresie energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych na 2030 r. w krajach 3SI wzrosły z 46% udziału w poprzednich planach krajowych do 60% w zaktualizowanych projektach NECP. Przewidywana moc elektrowni wiatrowych i słonecznych w 2030 r. również znacznie wzrosła, z 94 GW w 2019 r. do 173 GW w najnowszych projektach. Osiągnięcie tego celu oznaczałoby ponad dwukrotny wzrost mocy elektrowni wiatrowych i słonecznych w regionie z 76 GW w 2023 roku.

Kraje Europy Środkowo Wschodniej mogą osiągnąć jeszcze więcej

Podczas gdy udział odnawialnych źródeł energii wzrasta, a oznaki rosnących ambicji rządów w dziedzinie energetyki są widoczne w całym regionie 3SI, krajowe strategie wciąż nie odpowiadają temu, co jest osiągalne i korzystne.

Poprzednia analiza Ember pokazuje, że kraje 3SI mogą uruchomić 200 GW* energii słonecznej, 60 GW lądowej energii wiatrowej i 23 GW morskiej energii wiatrowej do 2030 roku. Łącznie jest to o 110 GW więcej niż przewidują najnowsze projekty NECP. Ten niewykorzystany potencjał może zwiększyć udział odnawialnych źródeł energii w wytwarzaniu energii elektrycznej do 67% do 2030 r., przekraczając 60% sugerowane w projekcie aktualizacji NECP, i doprowadzić do dalszego spadku cen energii. Zapewniłoby to również wystarczającą moc dla celów elektryfikacji ogrzewania i chłodzenia w przemyśle i budynkach oraz mobilności.

Rozbieżność między ambicjami rządów a potencjałem jest najbardziej widoczna w przypadku morskiej energetyki wiatrowej. Cele dotyczące morskiej energetyki wiatrowej w krajach nadbałtyckich - Polsce, Estonii i Łotwie - są o prawie 50% niższe niż przewidują obecne projekty, a blok oficjalnie dąży do poziomu 9 GW z morskiej energetyki wiatrowej do 2030 r., zamiast 16 GW już zaplanowanych do realizacji na początku lat 2030. Opieranie się na tak konserwatywnych prognozach w kontekście założeń politycznych może mieć poważne konsekwencje: łańcuchy dostaw, infrastruktura portowa, przyłącza do sieci i rozbudowa są planowane zgodnie z celami rządowymi. Istnieje ryzyko, że te kluczowe elementy wspierające nie zostaną odpowiednio doinwestowane bez realistycznych celów w zakresie planowania.

Niedostateczne wsparcie ze strony intwestorów

W rejonie Morza Czarnego głównym wyzwaniem dla projektów morskiej energetyki wiatrowej, oprócz niedostatecznych ram docelowych, jest brak bezpośredniego wsparcia politycznego. Zarówno Rumunia, jak i Bułgaria opóźniały wprowadzenie niezbędnych ram prawnych i instrumentów finansowych wspierających rozwój morskiej energetyki wiatrowej, co zahamowało wszelkie wysiłki zmierzające do wykorzystania znacznego potencjału wiatrowego tych regionów.

Bez instrumentów takich jak kontrakty CFD (kontrakty na różnicę), które są powszechnie wykorzystywane do stabilizacji przychodów i minimalizacji ryzyka cenowego, finansowanie projektów OZE jest znacznie trudniejsze dla inwestorów. Szczególnie dotyczy to regionu Europy Środkowo-Wschodniej, który zawsze mierzył się z wyższym ważonym kosztem kapitału (en. Weighted Cost of Capital; WACC) ze względu na słabiej rozwinięte rynki odnawialnych źródeł energii i wyższą niepewność związaną z mniejszą liczbą rządowych zabezpieczeń i zobowiązań politycznych. Finansowanie farmy wiatrowej w krajach bałtyckich jest siedmiokrotnie droższe niż w Niemczech czy Francji. Ponieważ wiele krajów Europy Środkowo-Wschodniej doświadcza ponadprzeciętnej inflacji, wysoki koszt kapitału budzi obawy co do możliwości uzyskania kredytów bankowych na projekty związane z energią odnawialną. W rzeczywistości, nawet w bardziej sprzyjającym otoczeniu rynkowym i przy niższym WACC, tak jak w USA, kilka planowanych morskich farm wiatrowych w USA zostało wstrzymanych z powodu, między innymi, nieprzewidywalnych stóp procentowych.

Jedną z możliwości rozwiązania tego problemu jest udostępnienie preferencyjnego finansowania dla inwestycji w energię wiatrową i słoneczną. Wykazano, że środki zmniejszające ryzyko, takie jak kontrakty na różnicę, obniżają koszty projektów związanych z energią odnawialną o około dwadzieścia procent. Wdrożenie tych środków jest zatem konieczne, aby zapewnić mapę drogową inwestycji energetycznych, które doprowadzą do osiągnięcia celów.

Potrzebna jest nowa infrastruktura strategiczna

Kraje Europy Środkowo-Wschodniej wykazują obecnie znaczący postęp we wdrażaniu odnawialnych źródeł energii, ale można i trzeba zrobić znacznie więcej, aby w pełni wykorzystać potencjał regionu. Kluczowe interwencje mogą polegać na wzmocnieniu morskiej energetyki wiatrowej w krajach nadmorskich i rozbudowie połączeń międzysystemowych, umożliwiając przepływ taniej energii odnawialnej do centrów popytu przez granice państwowe, zmniejszając ograniczenia w dostawach energii elektrycznej i stabilizując jej ceny. Połączenia międzysystemowe pomagają zrównoważyć produkcję energii w krajach o różnych wzorcach jej wytwarzania ze źródeł odnawialnych i wyrównać popyt rezydualny poprzez agregację zmian na większych obszarach. W tym celu, mimo że budowa nowej transgranicznej linii przesyłowej jest przedsięwzięciem kapitałochłonnym i z natury złożonym, ekonomika projektu przedstawia się korzystnie (tj. charakteryzuje się stosunkowo krótkim okresem zwrotu) wszędzie tam, gdzie rynki nie są dobrze połączone.

Oczekuje się, że połączenia międzysystemowe będą odgrywać dominującą rolę w zapewnianiu ogólnoeuropejskiej elastyczności we wszystkich skalach czasowych, ale w szczególności w przypadku dłuższych (miesięcznych) wymogów bilansowania, zyskując jeszcze większe znaczenie w perspektywie roku 2050. Im bardziej kraj jest zintegrowany ze swoimi sąsiadami, tym mniej musi inwestować w inne opcje elastyczności, takie jak bateryjne magazyny energii lub gazowe elektrownie szczytowe.

Kilka projektów połączeń międzysystemowych w Europie Środkowo-Wschodniej jest już przedmiotem dyskusji, w tym łotewsko-estoński hybrydowy interkonektor morski, litewsko-polska bezpośrednia linia wysokiego napięcia (HVDC), polski most HVDC Północ-Południe, korytarz czarnomorski, korytarz środkowobałkański, połączenie HVDC między Rumunią a Węgrami, a także korytarze priorytetowe w ramach zaktualizowanych planów TYNDP 2024 takie jak Korytarz Energetyczny Północ-Południe w Europie Wschodniej i Plan Połączeń Międzysystemowych na Bałtyckim Rynku Energii. Jednak niekoniecznie są one zgodne, ani też nie znajdują się na szczycie agendy politycznej, co może stanowić problem w kontekście ich ostatecznej realizacji.

Oprócz wyższego WACC i podwyższonych poziomów inflacji, operatorzy sieci w Europie Środkowo-Wschodniej mają problemy z dostępem do funduszy unijnych, wskazując na związane z tym wąskie gardła administracyjne. Dzieje się tak z zastrzeżeniem, że w latach 2021-2027 instrument "Łącząc Europę" (CEF) - energia został ograniczony w porównaniu do pierwotnej propozycji Komisji i utrzymana na tym poziomie mimo rewizji TEN-E z 2022 r. rozszerzającej  zakres tak, aby obejmował kilka nowych kategorii. Oznacza to, że dostępnych będzie mniej środków publicznych na nadchodzące projekty transgraniczne, co zwiększy zapotrzebowanie na kapitał private equity.

Zapotrzebowanie na połączenia międzysystemowe będzie wyłącznie wzrastać w krajach Trójmorza. Dotyczy to w szczególności Europy Środkowej i Wschodniej, gdzie planowana rozbudowa zdolności połączeń międzysystemowych jest nadal ograniczona w porównaniu do Europy Zachodniej. Model Ember wskazuje, że roczne transgraniczne przepływy energii elektrycznej między krajami 3SI mają wzrosnąć o 53% w latach 2023-2030, ponieważ projekty wiatrowe i słoneczne są realizowane zgodnie z "wysokimi" prognozami branżowymi. Aby zaspokoić to zapotrzebowanie na przepustowość połączeń międzysystemowych, potrzebne będą nowe inwestycje transgraniczne.

Kierunek ten stanowi element większego zwrotu w równowadze regionalnej. Kraje bałtyckie już teraz zmieniają się z importerów energii elektrycznej w jej eksporterów, co zostanie dodatkowo wzmocnione przez rozwój morskich farm wiatrowych, oferujących więcej energii na eksport. Ściślejsza integracja Ukrainy, Mołdawii i Bałkanów Zachodnich z unijnym rynkiem energii elektrycznej otworzy również nowe szlaki tranzytowe. Może to potencjalnie zachęcić sąsiadów, takich jak Czechy, Słowacja i Węgry, którzy wciąż wahają się, czy w pełni włączyć się w transformację energetyczną, mimo że dysponują idealną lokalizacją do ułatwienia tranzytu energii, a także sprzedaży odnawialnej energii elektrycznej za granicę.

Rekomendacje EMBER

Cele Inicjatywy Trójmorza polegające na zacieśnianiu współpracy transgranicznej i łączności Północ-Południe oznaczają, że 3SI jest doskonale przygotowana do wspierania dużych transgranicznych projektów energetycznych, które wymagają różnych źródeł finansowania.

Pomimo możliwości w zakresie bezpieczeństwa energetycznego związanych z transgraniczną wymianą energii, tylko jeden spośród czterdziestu jeden priorytetowych projektów 3SI poświęcono regionalnym połączeniom międzysystemowym energii elektrycznej. Zamiast tego aż dwadzieścia projektów poświęcono dywersyfikacji dostaw gazu ziemnego, co tylko potęguje tę zewnętrzną zależność. Inwestycje w odnawialne źródła energii są równie słabo reprezentowane w agendzie Trójmorza. Reprezentuje to myślenie krótko-, a w najlepszym razie średnioterminowe, bez odpowiedniego uwzględnienia długoterminowych trendów i potrzeb po 2030 r. - w szczególności oczekiwanych spadków zapotrzebowania na gaz.

Tegoroczny szczyt stanowi wyjątkową okazję, aby dostosować cele 3SI do zaktualizowanych planów transformacji energetycznej w krajach członkowskich Inicjatywy, zwłaszcza pod przewodnictwem Litwy, lidera w zakresie odnawialnych źródeł energii nie tylko wśród krajów Europy Środkowo-Wschodniej, ale w skali całej Europy.

01: Autostrada przesyłu energii 3SI - Wzmocnienie międzysystemowych połączeń elektroenergetycznych na osi północ-południe, od Estonii po Grecję, umożliwiając skuteczny transport energii elektrycznej z morskich farm wiatrowych na Morzu Bałtyckim, Czarnym i Adriatyckim do ośrodków popytu w głębi lądu. Megaprojekt o charakterze parasolowym mógłby połączyć projekty będące już przedmiotem dyskusji i podnieść ich rangę w agendzie politycznej, zapewniając ich terminową realizację.

02: Deklaracja w kwestii morskich farm wiatrowych - Uznanie potencjału morskich zasobów wiatrowych Inicjatywy Trójmorza, co jest szczególnie istotne biorąc pod uwagę, że cała Inicjatywa została zbudowana na obszarze pomiędzy morzami Bałtyckim, Czarnym i Adriatyckim. Deklaracja powinna określać cele dostosowane do harmonogramu projektu, zapewniając terminową budowę powiązanej infrastruktury - w tym portów, połączeń sieciowych i elementów łańcucha dostaw.

03: Punkt kompleksowej obsługi usprawniający transgraniczne projekty sieciowe - Przezwyciężenie wąskich gardeł administracyjnych, z jakimi borykają się operatorzy systemów przesyłowych w Europie Środkowo-Wschodniej w związku z funduszami UE, w tym dostęp do instrumentu "Łącząc Europę" (CEF). Ponadto operatorzy sieci przesyłowych będą koordynować swoje działania z istniejącymi długoterminowymi programami finansowania w ramach międzynarodowych instytucji finansowych, takich jak 3SIIF, EIB, DCF, Nordycki Bank Inwestycyjny, EBRD, Bank Światowy i KfW, które mogłyby zwiększyć efektywność mechanizmów finansowania i zachęcić banki komercyjne do zwiększenia długoterminowej zdolności kredytowej na projekty infrastrukturalne.

04 - Wspólne obligacje 3SI na projekty związane z czystą energią - Propozycja wspólnych lub grupowych[WS1] [UŁ2]  obligacji 3SIIF na finansowanie projektów przyczyniających się do regionalnej transformacji energetycznej o skutkach transgranicznych, w tym farm wiatrowych i słonecznych oraz interkonektorów. Głównym celem jest złagodzenie i zmniejszenie dużych różnic w kosztach kapitału w krajach Trójmorza.

05: Ułatwienie integracji z Ukrainą, Mołdawią i Bałkanami Zachodnimi - Jako bezpośredni sąsiedzi, kraje Trójmorza są najlepiej przygotowane do wspierania integracji Ukrainy, Mołdawii i Bałkanów Zachodnich z unijnym rynkiem energii elektrycznej. Może to obejmować ułatwianie dyskusji na temat ETS i CBAM lub proponowanie priorytetowych projektów PCI i 3SI, które zwiększyłyby przepustowość połączeń międzysystemowych na granicach między UE a Bałkanami Zachodnimi i między UE a Ukrainą.

W miarę jak kraje Trójmorza odchodzą od paliw kopalnych, elektryfikacja i łączenie sektorów napędzane czystymi technologiami zapewni nowe możliwości dla lokalnych społeczności. W przyszłości rozwój energetyki wiatrowej i słonecznej może doprowadzić do uniezależnienia się od importu paliw kopalnych i przekształcenia regionu Europy Środkowo-Wschodniej w zagłębie czystej energii. Poprawi to bezpieczeństwo energetyczne bloku w obliczu wojny, jednocześnie wzmacniając odporność sieci, lokalne gospodarki i wspierając innowacje w coraz bardziej zelektryfikowanym świecie w perspektywie długoterminowej.

Źródło: EMBER (tłumaczenie Jacek Łuczak)

Stworzone przez allblue.pl