"Czasy są niespokojne – bezpośrednio za wschodnią granicą Polski trwa wojna, a w Stanach Zjednoczonych doszło do dużej politycznej zmiany. Wybory prezydenckie pokazały też, jak bardzo spolaryzowane jest polskie społeczeństwo. Polityka energetyczno-klimatyczna stała się częścią wojny politycznej, kulturowej i gospodarczej. Ciągle wybrzmiewa echo antyunijnej kampanii dotyczącej Zielonego Ładu i związanego z nim pakietu Gotowi na 55 (ang. Fit for 55). Choć różnica zdań i konstruktywna krytyka to ważne elementy demokracji, rosnąca fala dezinformacji i propaganda są dla niej zagrożeniem. Dlatego tak ważne jest, aby każdy z nas miał możliwość zapoznania się z założeniami i celami wprowadzanych zmian. Nie będziemy jednak szczegółowo analizować setek stron skomplikowanych dyrektyw i rozporządzeń. Zamiast tego w niniejszym opracowaniu w zwięzłej formie przedstawiamy fakty i liczby wynikające z prawa unijnego. Chcemy, żeby na tej podstawie każdy mógł sam wypracować sobie zdanie na ten temat. Liczymy też na to, że po zaprzysiężeniu Prezydenta, zarówno rząd, jak i pałac prezydencki będą mogli skupić się na wdrażaniu potrzebnych w Polsce reform, odsuwając na bok hiperboliczne narracje o szkodliwości unijnej polityki transformacyjnej.
Najważniejsze wnioski
- Pakiet Gotowi na 55 odgrywa kluczową rolę w realizacji celów Europejskiego Zielonego Ładu. Jest to zbiór przepisów i wytycznych, które mają pozwolić UE na osiągnięcie co najmniej 55% redukcji emisji gazów cieplarnianych do 2030 r. (w porównaniu z 1990 r.).
- Pakiet został zaproponowany przez Komisję Europejską w 2021 r., następnie był negocjowany i zosta zaakceptowany przez wszystkie państwa UE oraz Parlament Europejski w latach 2023–2024. Składa się w większości z rewizji istniejących dyrektyw i rozporządzeń, ale zawiera też propozycje nowych aktów prawnych.
- Cel 55% redukcji emisji gazów cieplarnianych do 2030 r. nie oznacza, że wszystkie państwa członkowskie mają go w równomiernym stopniu wypełnić. Cele i wytyczne dotyczące ograniczania emisji gazów cieplarnianych czy rozwijania źródeł odnawialnych rozkładają się w różny sposób, w zależności od sektora, warunków i możliwości finansowych państw.
- Zobowiązania pakietu Gotowi na 55 oznaczają na poziomie UE zwiększenie tempa dekarbonizacji – w pierwszej kolejności sektora energetycznego oraz przemysłu energochłonnego. Ponadto kolejne sektory (budynki oraz transport) stopniowo będą obejmowane systemem handlu emisjami (tzw. ETS2).
- Osiągnięcie celów zawartych w pakiecie Gotowi na 55 zależy obecnie w dużym stopniu od państw członkowskich, ich motywacji i zdolności do implementacji w krajowych aktach prawnych celów uzgodnionych z partnerami w UE.
- Przepisy zawarte w pakiecie Gotowi na 55 mają na celu nie tylko redukcję emisji, która ma umożliwić powstrzymanie zmiany klimatu, ale też zmodernizować unijną gospodarkę i zmniejszyć zapotrzebowanie na import paliw kopalnych, który osiąga w ostatnich latach rekordowe rozmiary: w przypadku Polski ok. 130 mld złotych rocznie.
Wstęp
Europejski Zielony Ład to strategia
Została zaakceptowana przez państwa członkowskie Unii Europejskiej w 2019 r. Obejmuje wszystkie sektory gospodarki – od energetyki i przemysłu po transport, budynki, rolnictwo i ochronę przyrody. Jej głównym celem jest wdrażanie w UE modelu gospodarczego, który umożliwi osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r. W związku z akceptacją tego kierunku pojawiła propozycja konkretnych regulacji mających pomóc w realizacji tego celu, czyli w pakietu Gotowi na 55%.
Pakiet Gotowi na 55 to zestaw unijnych regulacji
Odgrywa kluczową rolę w realizacji celów Europejskiego Zielonego Ładu. Wytyczne zawarte w pakiecie mają umoż liwić redukcję emisji gazów cieplarnianych w całej UE o 55% do 2030 r. (w porównaniu do 1990 r.). Pakiet został zaproponowany przez Komisję Europejską w 2021 r., a prace nad nim w gronie państw członkowskich i Parlamentu Europejskiego trwały do 2024 r. Składa się w większości z rewizji istniejących dyrektyw i rozporządzeń, ale zawiera też nowe propozycje aktów prawnych w obszarach do tej pory nieregulowanych. Ma pomóc w walce z przyspieszającym globalnym ociepleniem, a także w realizacji założeń porozumienia paryskiego.
Cel 55% jest celem ogólnoeuropejskim – niektóre państwa członkowskie mogą osiągnąć więcej, inne mniej – w zależności od możliwości. Cele i wytyczne dotyczące ograniczania emisji gazów cieplarnianych czy rozwijania źródeł odnawialnych rozkładają się w różny sposób w zależności od sektora, państwa i przyjętej ścieżki redukcji. Państwa mniej zamożne, w tym Polska, otrzymały też szereg dodatkowych rozwiązań finansowych w ramach tzw. mechanizmów solidarnościowych. Pakiet Gotowi na 55 zawiera różne cele i wytyczne, nie tylko te związane z redukcją emisji gazów cieplarnianych.
Europejski Zielony Ład to strategia poprzedniej Komisji Europejskiej, która zakończyła działalność w 2024 r. Wraz z początkiem nowej kadencji KE w 2024 r. przesunięciu uległy akcenty unijnej polityki klimatycznej – większy nacisk położono na rozwój przemysłu, jego konkurencyjność i odporność w obliczu transformacji energetycznej. Pod hasłem Pakt dla czystego przemysłu (Czysty Ład Przemysłowy, ang. Clean Industrial Deal). Równocześnie Komisja deklaruje kontynuację dotychczasowego kursu, przywiązując dużą wagę do monitorowania i wspierania państw członkowskich we wdrażaniu uchwalonych w poprzedniej
kadencji przepisów przez oraz identyfikowania barier w ich implementacji.
Dla celów wykorzystania energii z OZE obowiązuje prawnie cel unijny – 42,5%, natomiast państwa członkowskie mają określone oczekiwane przez Komisję Europejską kontrybucje do jego wspólnej realizacji, biorące pod uwagę ich poziom zamożności, jak i potencjał geograficzny. W przypadku Polski, oczekiwana kontrybucja naszego kraju to ok. 32% udziału OZE w zużyciu energii finalnej do 2030 r.
Zobowiązania pakietu Gotowi na 55 na poziomie unijnym oznaczają w pierwszej kolejności przyspieszoną dekarbonizację sektora energetycznego (wytwarzanie energii elektrycznej i ciepła), który już pod koniec lat 30. ma być niemal w pełni zdekarbonizowany. Poza wycofaniem wytwarzania energii elektrycznej i ciepła w oparciu o węgiel oraz zmniejszeniem udziału gazu ziemnego, w niedalekiej przyszłości niezbędny będzie także rozwój technologii wychwytu i magazynowania CO2. Równocześnie powinna nastąpić dekarbonizacja sektora przemysłu energochłonnego, który będzie podlegał stopniowej elektryfikacji oraz w większym stopniu będzie opierał się na paliwach odnawialnych.
Kolejne kluczowe sektory – budynki oraz transport – stopniowo będą obejmowane systemem handlu emisjami (ETS2), nakładając dodatkowe koszty na technologie wykorzystujące paliwa kopalne, zgodnie z zasadą „zanieczyszczający płaci”. Obecnie jedynym znaczącym sektorem gospodarki UE pozostającym poza ramami dekarbonizacji pozostaje rolnictwo, co prawdopodobnie będzie także stopniowo ulegać zmianie w kolejnych latach.
Jaki jest cel tej publikacji?
Niniejszy tekst na celu przybliżenie złożonych przepisów i celów zawartych w pakiecie Gotowi na 55 i przedstawienie ich w przejrzystej formie. Pozwoli to lepiej zrozumieć ścieżkę transformacji energetycznej w UE i przygotować się na nadchodzące zmiany.
Osiągnięcie celów zawartych w pakiecie zależy obecnie w dużym stopniu od państw członkowskich, ich motywacji i zdolności do implementacji w krajowych aktach prawnych celów uzgodnionych z partnerami w UE. To, czy uda się zrealizować ambitne założenia, zależy więc w dużym stopniu od zdolności administracji państwowej do wdrożenia w życie skomplikowanych przepisów, ale też od gotowości firm i obywateli do podjęcia wyzwania przejścia na bardziej ekologiczne i zrównoważone źródła energii, ciepła i transportu. Przepisy zawarte w pakiecie mają na celu nie tylko redukcję emisji, która ma umożliwić powstrzymanie zmian klimatycznych i związanych z nimi katastrof naturalnych (pożary, powodzie), zmniejszyć oddziaływanie na środowisko naturalne, ale też zmodernizować unijną gospodarkę i zmniejszyć zapotrzebowanie na import paliw kopalnych, który osiąga w ostatnich latach rekordowe rozmiary. W przypadku Polski to ok. 130 mld zł rocznie. Roczna wartość ich importu do całej UE przekracza natomiast 1,5 bln zł (do niedawna największym dostawcą była Rosja, teraz dostawcy są bardziej zróżnicowani).
Słownik pojęć
ETS (System Handlu Emisjami, ang. Emission Trading System)
System ETS to mechanizm mający na celu ograniczenie emisji dwutlenku węgla (CO2) w sektorach przemysłu, energetyki, lotnictwa i transportu morskiego. Działa na zasadzie pułapów i handlu (ang. cap and trade), która oznacza, że ustalany jest maksymalny dopuszczony na dany rok poziom emisji, a firmy otrzymują lub kupują uprawnienia do emisji CO2. Maksymalne limity emisji oraz pula darmowych uprawnień są stopniowo ograniczane. Jeśli firmy emitują mniej, mogą sprzedać nadwyżkę przydzielonych im uprawnień; jeśli emitują więcej – muszą dokupywać uprawnienia. System ETS zachęca więc firmy do ograniczania emisji i inwestycji w nowe technologie, bo im mniej emitują, tym więcej pieniędzy mogą zaoszczędzić lub nawet zarobić. ETS funkcjonuje w UE od 2005 r. Środki ze sprzedaży uprawnień do emisji zasilają budżety krajowe i powinny być
przeznaczane na transformację energetyczną. Kilkanaście krajów na świecie również posiada podobne systemy (np. Wielka Brytania, Chiny, Korea, niektóre stany USA).
ETS2 (System Handlu Emisjami, ang. Emission Trading System)
ETS2 to nowy system handlu emisjami, który od 2027 r. lub 2028 r. obejmie sektory budynków i transportu drogowego. Ma działać podobnie jak ETS, czyli również opierać się na zasadzie pułapów i handlu (ang. cap and trade) – limitowaniu emisji i handlu uprawnieniami. W ETS2 dostawcy energii oraz paliw w tych sektorach będą musieli kupować uprawnienia do emisji CO2, co znajdzie swoje odzwierciedlenie w rachunkach końcowych za paliwo samochodowe i nośniki energii, takie jak gaz czy węgiel. Celem wprowadzenia ETS2 jest zmiana systemów ogrzewania indywidualnego i środków transportu na mniej lub
bezemisyjne i przyspieszenie przejścia na bardziej ekologiczne technologie.
CBAM (Mechanizm dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO2; graniczny podatek węglowy, ang. Carbon Border Adjustment Mechanism)
Jest to specjalna opłata dla niektórych towarów importowanych spoza UE, dla których liczony jest ślad węglowy. CBAM ma zacząć obowiązywać w UE od 2026 r. Dzięki temu firmy spoza Unii, które emitują więcej CO2, nie będą miały przewagi konkurencyjnej nad firmami unijnymi, które podlegają przepisom polityki klimatycznej UE. Celem CBAM jest przeciwdziałanie przenoszeniu produkcji poza UE i wsparcie globalnych wysiłków na rzecz ochrony klimatu. CBAM obejmuje wybrane produkty z branż: aluminium, cement, żelazo i stal, nawozy, energia elektryczna oraz wodór.
KPEiK (Krajowy Plan na rzecz Energii i Klimatu)
KPEiK to dokument przygotowywany przez każdy kraj członkowski UE, który określa cele oraz działania państw w obszarach energii i klimatu na lata 2021–2030. Plan ten stanowi część strategii UE w zakresie realizacji celów klimatycznych, w szczególności osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. KPEiK obejmuje pięć kluczowych obszarów: efektywność energetyczną, energię odnawialną, redukcję emisji gazów cieplarnianych, bezpieczeństwo energetyczne oraz integrację rynku energii. Dokumenty te są regularnie aktualizowane przez kraje członkowskie i monitorowane przez Komisję Europejską, która ocenia postępy poszczególnych państw w realizacji ich zobowiązań energetycznych i klimatycznych. KPEiK jest tworzony na podstawie rozporządzenia w sprawie zarządzania unią energetyczną z 2018 r.
Społeczny Fundusz Klimatyczny (SFK)
SFK jest instrumentem, który ma na celu wsparcie obywateli, gospodarstw domowych oraz mikroprzedsiębiorstw w przejściu na gospodarkę niskoemisyjną. Jest on związany z systemem ETS2 i ma zapewnić wsparcie finansowe grupom najbardziej narażonym na ubóstwo energetyczne w związku z kosztami niezbędnych inwestycji w niskoemisyjne technologie i energooszczędne rozwiązania, takie jak poprawa efektywności energetycznej budynków czy odnawialne źródła energii. SFK ma być finansowany ze środków pochodzących z wpływów z handlu uprawnieniami do emisji CO2. Na realizację programów wsparcia przeznaczono kwotę 65 mld euro na lata 2026–2032, która została podzielona pomiędzy państwa członkowskie według kryteriów, takich jak poziom dochodu na mieszkańca i potrzeby społeczne w danym kraju. Polsce przydzielono 11,4 mld euro (ok. 50 mld zł), czyli 17% całej kwoty funduszu. Każdy kraj członkowski powinien do czerwca 2025 r. samodzielnie przygotować plan wykorzystania przyznanych mu pieniędzy, tzw. Społeczny Plan Klimatyczny.
Fundusz Modernizacyjny
Instrument finansowania modernizacji systemu energetycznego i poprawy efektywności energetycznej w 13 krajach członkowskich UE, które mają niższe poziomy PKB na mieszkańca. Fundusz będzie działał w latach 2021–2030 i od 2024 r. jest zasilany środkami ze sprzedaży 4,5% ogólnej puli uprawnień do emisji CO2 w ramach ETS. Budżet funduszu może wynieść ok. 56 mld euro, w tym ok. 60 mld zł dla Polski. Fundusz ma wspierać rozwój OZE, magazynów energii, modernizację sieci oraz działania na rzec poprawy efektywności energetycznej.
Fundusz Innowacji
Fundusz jest jednym z największych na świecie programów finansowania innowacyjnych projektów skupionych na technologiach niskoemisyjnych. Koncentruje się na wysoce innowacyjnych czystych technologiach i dużych sztandarowych projektach o europejskiej wartości dodanej, które mogą przynieść znaczne redukcje emisji i gazów cieplarnianych. Projekty Funduszu Innowacji obejmują szeroki zakres innowacyjnych technologii w obszarach, takich jak przemysł energochłonny, odnawialne źródła energii, magazynowanie energii, czysty transport, budynki, wodór oraz wychwytywanie, wykorzystywanie
i składowanie CO2. Fundusz finansowany jest ze sprzedaży uprawnień do emisji, jego szacunkowa wysokość wynosi 40 mld euro (ok. 170 mld zł) w latach 2021–2030.
Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji
Fundusz stanowi narzędzie finansowe polityki spójności UE mające na celu wsparcie regionów stojących przed poważnymi wyzwaniami społeczno-gospodarczymi związanymi z transformacją w kierunku neutralności klimatycznej. Fundusz zapewnia wsparcie regionom uprzemysłowionym, emitującym znaczne ilości CO2 oraz tam, gdzie jest wysoki poziom zatrudnienia w przemyśle oraz wydobyciu węgla kamiennego i brunatnego. Całkowity budżet na lata 2021–2027 wynosi 17,5 mld euro. Obecnie trwają negocjacje finansowania na kolejne lata.
Porozumienie paryskie
Jest to międzynarodowe porozumienie klimatyczne przyjęte w 2015 r. podczas Konferencji Narodów Zjednoczonych w Paryżu. Jego głównym celem jest ograniczenie globalnego ocieplenia do poziomu znacznie poniżej 2°C względem epoki przedprzemysłowej oraz dążenie do zatrzymania wzrostu temperatury na poziomie 1,5°C. Porozumienie zobowiązuje państwa do podejmowania działań na rzecz redukcji emisji gazów cieplarnianych, wspierania adaptacji do zmian klimatu oraz inwestowania w rozwój niskoemisyjnych technologii. Porozumienie paryskie podkreśla także rolę solidarności, przewidując wsparcie finansowe i technologiczne dla krajów rozwijających się. Jest to fundament globalnej współpracy na rzecz przeciwdziałania zmianom klimatu. Porozumienie paryskie zostało podpisane przez 195 państw oraz Unię Europejską. Jest to jedno z najbardziej powszechnie popieranych porozumień międzynarodowych w historii.
Zachęcamy do zapoznania się z pełną treścią publikacji TUTAJ.
Źródło: Forum Energii
