OZE mogą wnieść znaczące korzyści dla obszarów wiejskich
OZE mogą pomóc zmierzyć się z kluczowymi wyzwaniami obszarów wiejskich, szczególnie w odległych, nieuprzywilejowanych regionach. Udaje się osiągnąć ten cel nie bezpośrednio, stwarzając miejsca pracy, ale zapewniając konkurencyjny dostęp do energii i zrównoważoną działalność ekonomiczną, przynoszącą korzyści społeczności, jak i poszczególnym właścicielom oraz gminom. Poprzez zwiększenie dochodów samorządów lokalnych OZE mogą pomóc sfinansować usługi socjalne i infrastrukturę publiczną dla mieszkańców i lokalnych biznesów jak i zrewitalizować obszary zdewastowane i opuszczone. Poza tym OZE oferują obszarom wiejskim możliwość stania się liderem w ważnym, powstającym sektorze transformacji energetycznej.
W jaki sposób OZE mogą pomóc w zmierzeniu się z wyzwaniami obszarów wiejskich?
1. Konkurencyjne gospodarki lokalne
- Konkurencyjny dostęp do energii. Gospodarstwa domowe na wsi często płacą więcej za energię — wynika z najświeższego raportu Międzynarodowej Agencji Energii „World Energy Outlook” (str. 220 — 224). We właściwych warunkach projekty OZE mogą być korzystne dla lokalnych firm i konsumentów dzięki zapewnieniu taniego prądu. To może nawet przyciągnąć lokalne inwestycje poprzez powstające gałęzie biznesu dzięki efektowi przyciągania przez OZE.
- Zdywersyfikowanie źródeł dochodu. OZE mogą dać rolnikom możliwość zmniejszenia zależności od plonów określonych zbóż czy subsydiów rolniczych. Poprzez wsparcie dochodu rolników i stabilności ekonomicznej projekty odnawialne mogą wesprzeć rolników w lepszym dostępie do pożyczek i finansowania sprzętu rolniczego i komponentów, służąc transformacji do zrównoważonego i odradzającego się rolnictwa.
- Korzyści dla rolników. W odróżnieniu od tradycyjnych elektrowni OZE są wyjątkowe w tym, jak pozwalają rolnikom na zbiór plonów nawet po wybudowaniu instalacji takich jak turbiny wiatrowe, zintegrowane z polami albo instalacje solarne, agrofotowoltaika lub panele zainstalowane na dachach wiejskich budynków. Rolnicy mogą zmniejszyć koszty i emisje, gdy przestawią się z działań opartych na paliwach kopalnych na bezpośrednią elektryfikację (np. poprzez wybór energii elektrycznej lub biogazu zamiast maszyn opartych na silnikach na diesel).
2. Społeczna spójność
- Ulepszenie infrastruktury i usług publicznych. Podatki i przychody z projektów odnawialnych mogą finansować rozwój obszarów wiejskich i wesprzeć wysiłki adaptacyjne w zakresie klimatu i środowiska. Na przykład nowe strumienie przychodu dla lokalnych gmin z instalacjami OZE mogą zostać użyte do utworzenia funduszy społeczności lokalnych, by finansować usługi lokalne takie jak transport i programy socjalne. W Polsce gminy, które realizują tego typu rozwój to m.in. Margonin (Kujawsko-Pomorskie), Kisielice (Warmińsko-Mazurskie), Wielka Wieś (Małopolskie), Wisznice (Lubelskie), Potęgowo (Pomorskie) i szereg gmin województwa zachodniopomorskiego.
- Uzdolnienie obywateli i firm poprzez wspólnoty energetyczne i samodzielną konsumpcję. Obszary wiejskie często mają więcej możliwości instalacji magazynów energii i infrastruktury ładującej samochody elektryczne, ułatwiające powstanie wspólnot energetycznych. Te projekty pozwalają mieszkańcom zachować wartość lokalnie, zaangażować się w transformację energetyczną i zgromadzić oszczędności.
3. Natura
- Ochrona bioróżnorodności. Rozważne planowanie użytkowania ziemi i projekty uwzględniające naturę mogą zapobiec zniszczeniu obszarów chronionych przez OZE i zrewitalizować obszary zdegradowane lub opuszczone. Jest dostatecznie dużo odpowiedniej ziemi w Europie, by rozwijać na nich OZE w harmonii z ochroną środowiska i jego rekultywacją. Według raportu EEB w Polsce bez problemu można wykorzystać 4,2% terenu kraju pod inwestycje OZE, a wystarczy 1,9%, aby zapewnić odpowiednio dużą ilość energii z OZE dla systemu energetycznego.
Dobra polityka jest potrzebna, by lokalna populacja skorzystała na OZE
By zrealizować te korzyści i zmaksymalizować pełen potencjał OZE w regionach wiejskich, i uniknąć negatywnych oddziaływań na środowisko, efektywna polityka i partycypacja społeczna będą kluczowe. Źle ulokowane projekty odnawialne nie tylko mogą zniszczyć lokalne ekosystemy, ale mogą także podważyć wsparcie społeczne dla OZE. Decydenci powinni odpowiedzieć na wiele wyzwań zarówno materialnych, jak i społecznych:
1. Rozważnie zaplanować użytkowanie ziemi, by zmaksymalizować lokalizację OZE, sprzyjając zaangażowaniu mieszkańców i zapewniając ochronę środowiska.
Zaangażowanie lokalnych mieszkańców w projekty odnawialne – zarówno w proces ich lokalizacji, jak i dając możliwość udziału w efektach ich działania, jest kluczowe. Wielkoskalowe projekty mogą znacząco wpłynąć na lokalny krajobraz, wliczając w to naturalne obszary i siedliska. Szczególnie tam, gdzie projekty przynoszą korzyść jedynie kilku właścicielom ziemi lub bogatym udziałowcom można się spodziewać niskiego poziomu akceptacji.
- Zapewnienie wczesnego, otwartego i transparentnego procesu konsultacji. Władze i inwestorzy powinni wykroczyć poza wymogi prawne w tym zakresie. Odpowiednie zaangażowanie adresuje kwestie lokalnych obaw np. dotyczących hałasu, wpływu na krajobraz, pozwalając mieszkańcom na wpływanie na decyzje w projekcie. Proaktywna współpraca z aktywnymi, lokalnymi aktorami i sieciami społecznymi może pomóc dotrzeć do zazwyczaj izolowanych mieszkańców.
- Nadanie priorytetu lokalizacjom bez zastrzeżeń. Rządy i władze lokalne mogą uniknąć lokalizacji projektów odnawialnych na terenach o bogatej bioróżnorodności i o dużej wartości rolniczej promując zamiast tego sztuczne i rozbudowane w tym celu obszary ubogie pod względem biologicznym i o niskiej wartości rolniczej (np. tereny poprzemysłowe, zdegradowane, zerodowane lub zanieczyszczone, opuszczone gospodarstwa).
- Wsparcie podwójnego i wielorakiego użytkowania ziemi. Dobrze zaprojektowana agrofotowoltaika i instalacje wiatrowe mogą łączyć OZE z innymi przedsięwzięciami, w niektórych przypadkach nawet podnosząc plony. Pływające instalacje solarne na sztucznych ciekach wodnych i kanałach irygacyjnych również powinny być przeanalizowane obok takich innowacyjnych rozwiązań jak zintegrowanie OZE z powstającym, zielonym przemysłem turystycznym.
- Rozszerzenie i zmodernizowanie infrastruktury sieci. Planowanie sieci na obszarach wiejskich powinno przewidywać przyszłe potrzeby, zapewniając odpowiednią przepustowość sieci dla obecnej i przyszłej generacji prądu, elektryfikacji obszarów wiejskich, magazynowania energii, i pomp ciepła. Wsparcie finansowe i techniczne powinno zostać zapewnione, by dostosować sieci do wszystkich poziomów napięcia i zniesienia potencjalnych przeciążeń oraz skoordynowania działań pomiędzy regulatorami a operatorami systemów dystrybucji. Finansowanie z UE poprzez plan działania dla sieci może być jednym z mechanizmów będących dźwignią do odpowiedzi na te potrzeby.
2. Zapewnić, że przychody z OZE będą impulsem i pozostaną w wiejskich społecznościach.
Dystrybucja korzyści z odnawialnych projektów jest kluczowa dla ich maksymalizacji.
- Przychody z projektów powinny być kierowane do lokalnej populacji. Te przychody mogą być odpowiedzią na wiele potrzeb w zakresie rozwoju obszarów wiejskich takich jak publiczna infrastruktura transportowa, usługi socjalne jak i finansowanie rekultywacji środowiska. Lokalny model korzyści w Estonii, w którym gminy otrzymują procent z zarobków z projektu OZE, jest przykładem takiego podejścia. Lokalne potrzeby powinny być zaadresowane i uwzględnione w projekcie już na etapie planowania.
- Niższe ceny prądu dla mieszkańców i firm mogą być kolejnym środkiem dzielenia się korzyściami dla lokalnej społeczności i uwolnieniem możliwości gospodarczych poprzez przyciąganie różnego typu przemysłu do regionów wiejskich.
Gminy powinny promować wspólnoty energetyczne oparte na odnawialnych źródłach energii. Wspólnoty te umożliwiają mieszkańcom obszarów wiejskich, rolnikom i firmom wygenerowanie, współdzielenie i utrzymanie lokalnego przychodu poprzez promocję oszczędzania energii i korzyści ekonomicznych oraz społeczną spójność. W ten sposób wspólnoty te mogą sprzyjać zaangażowaniu i lokalnemu wsparciu dla transformacji energetycznej poprzez zapewnienie, że korzyści przypadną w udziale lokalnej społeczności. Rząd i samorząd powinny wspierać powstawanie wspólnot energetycznych np. poprzez centra doradcze dla zainteresowanych obywateli.
3. Wzmocnić administracyjne i techniczne zaplecze lokalnych władz
Przyspieszanie lokalizacji OZE będzie wymagało wzmocnienia lokalnych władz. Aby zarządzać usprawnionymi procesami wydawania pozwoleń i oceny oddziaływania na środowisko przeprowadzonej szybką ścieżką potrzeba odpowiedniego, wykwalifikowanego personelu. To może kłaść duże obciążenia na lokalne władze, szczególnie na obszarach wiejskich, w których często już na chwilę obecną brakuje zasobów administracyjnych.
- Rządy powinny zaopatrzyć lokalne władze w umiejętności i narzędzia do wydawania pozwoleń, wliczając w to ekspertyzy procesów prawnych, publiczne zaangażowanie, mediację i rozwiązywanie konfliktów. Narzędzia systemu informacji geograficznej (GIS) do mapowania obszarów środowiskowo wrażliwych połączone z wysiłkami w kierunku digitalizacji mogą jeszcze bardziej pomóc usprawnić proces wydawania pozwoleń.
- Żeby to osiągnąć, rządy muszą dostosować zasoby do realnych potrzeb. Rządy mają najlepszą pozycję do oceny zdolności samorządów do konsultacji z inwestorami i związkami zawodowymi. Efektywne dzielenie się informacjami o zasobach siły roboczej i potrzebie przekwalifikowania się umożliwi stworzenie strategii zatrudnienia, dostosowanych do realnych wymogów na miejscu.
Konkluzje
Aby zrobić z obszarów wiejskich liderów transformacji energetycznej i skorzystać z wyjątkowych szans, które mogą stworzyć OZE, niezbędne są następujące 4 elementy:
- Rozważne planowanie zagospodarowania ziemi. Zbalansowanie odnawialnych projektów ze środowiskowymi i społecznymi obawami, promując kompatybilność energii odnawialnej i rolnictwa, by zwiększyć produktywność ziemi i stworzyć wartość dodaną na obszarach wiejskich.
- Wzmocnienie społeczności. Ułatwienia w powstawaniu projektów odnawialnych, które zapewnią lokalny udział i zaangażowanie.
- Strategiczne wykorzystanie zasobów z OZE. Sprawiedliwy podział korzyści, które pozostają w wiejskich społecznościach i obejmą mieszkańców, firmy oraz infrastrukturę.
- Wsparcie administracyjne. Wyposażenie lokalnych władz, by zapewnić, że projekty będą przynosić korzyści lokalnym społecznościom i nie zniszczą środowiska.
Dlaczego musimy się skupić na OZE na obszarach wiejskich?
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych (RED III) obowiązuje obecnie w UE i wymaga podjęcia pilnych działań przez państwa członkowskie, by osiągnąć wyznaczony na 2030 cel uzyskania 42,5% energii ze źródeł odnawialnych, z ambicją na 45%. RED III dostarcza pomocne, nowe instrumenty do planowania przestrzennego, takie jak Obszary Przyspieszonego Rozwoju OZE (Renewables Acceleration Areas – RAAs) i upraszcza procedury uzyskania pozwoleń dla OZE i sieci. To wymaga skoordynowanej implementacji pomiędzy władzami narodowymi, regionalnymi i lokalnymi. Jednak już teraz wiadomo, że 26 spośród 27 krajów nie wyrobi się w wyznaczonym czasie, by wprowadzić części RED III, odnoszące się do przyspieszenia wydawania pozwoleń dla OZE do prawa krajowego.
Redakcja: Wojciech Szymalski, Ewa Dryjańska.
W materiale wykorzystano obszerne fragmenty broszury EEB: Renewables for rural areas: https://eeb.org/wp-content/uploads/2025/03/rural-res-brief-1.pdf
Projekt jest realizowany w ramach inwestycji G1.1.4 KRAJOWEGO PLANU ODBUDOWY I ZWIĘKSZANIA ODPORNOŚCI: WSPARCIE DLA INSTYTUCJI WDRAŻAJĄCYCH REFORMY I INWESTYCJE W RAMACH REPowerEU – wskaźnik G9G i finansowany ze środków Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności
