Jak samorządy planują transformację?

W Polsce gminy przygotowują różne dokumenty planistyczne. Dla części z nich – w momencie prowadzenia badania – występował obowiązek ich posiadania przez gminy, a dla części nie. Prowadzone przez nas badania koncentrowały się na kilku dokumentach planistycznych związanych z planowaniem rozwoju. Były to następujące dokumenty:

• Strategia rozwoju gminy lub Strategia rozwoju ponadlokalnego – SRG/SP (w momencie badania nieobowiązkowy, ale obowiązek posiadania strategii jest wprowadzony od 1 stycznia 2026 roku);
• Program ochrony środowiska – POŚ (obowiązkowy);
• Założenia do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe – ZPZC (obowiązkowy) oraz Plan zaopatrzenia w ciepło energię elektryczną i paliwa gazowe – PZC (nieobowiązkowy);
• Miejski plan adaptacji – MPA (obowiązkowy tylko dla miast o liczbie mieszkańców powyżej 20 tys.);
• Opracowanie ekofizjograficzne – OEko (obowiązkowy);
• Plan gospodarki niskoemisyjnej – PGN (nieobowiązkowy);
• Plan zrównoważonego wykorzystania Energii i klimatu, tzw.: SECAP (nieobowiązkowy);
• Plan rewitalizacji – PRew (nieobowiązkowy);
• Plan zrównoważonej mobilności tzw.: SUMP (obowiązkowy tylko dla miast powyżej 100 tys. mieszkańców);

Przedmiotem zbierania danych były także plany ogólne i studia uwarunkowań i kierunków zagospodarowania gmin – obowiązkowe dokumenty związane z planowaniem przestrzennym. Ich analiza jednak okazała się trudna ze względu na fakt, że w okresie realizacji badań dokumenty te były w większości w trakcie przygotowywania. Dlatego nie przedstawiono wyników w tym zakresie.

W zależności od wybranej metody badania byliśmy w stanie analizować wszystkie lub tylko wybrane z interesujących nas dokumentów. Zasięg badania dokumentów według badanej metody pokazany jest w Tabeli 1 poprzez istnienie lub brak danych dla określonych dokumentów. Tabela 1 zbiera informacje na temat częstości występowania dokumentów w gminach określonej różnymi metodami.

Tabela 1. Częstość występowania wybranych dokumentów planistycznych w gminach – dane zebrane różnymi metodami.

Jak pokazują zebrane informacje najczęściej występującym dokumentem planistycznym w samorządach lokalnych jest Strategia Rozwoju. Niezależnie od jej formy tego typu dokument funkcjonuje w ponad 85% gmin według stanu na rok 2025.

W następnej kolejności według częstości prawdopodobnie występuje Program Ochrony Środowiska, który według 3 z 4 badań występuje w 75-80% gmin. Jedynie badania za pomocą AI przeprowadzone na wszystkich gminach sygnalizuje, że częstość tego typu dokumentu może być znacznie niższa – około 50%.

Na trzecim miejscu według częstości występowania jest Plan Gospodarki Niskoemisyjnej. Ten nieobowiązkowy dokument jest raportowany za pomocą dwóch różnych metod w około 75% gmin.

Na czwartym miejscu znajdują się założenia lub Plan zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. W zależności od metody badania opartej na próbie badawczej powinny tego typu dokument posiadać 45-55% gmin. Tylko wyszukiwanie we wszystkich gminach sygnalizuje, że częstość ta może być niższa i wynosić nawet poniżej 35%.

Nawet mimo prawnego obowiązku posiadania określonego dokumentu planistycznego od 20% do nawet 50% gmin nie posiada i nie przygotowuje wybranych dokumentów.

Niektóre dokumenty nieobowiązkowe występują częściej w gminach niż dokumenty obowiązkowe – w wynikach badania dotyczy to Planu Gospodarki Niskoemisyjnej, którego częstość występowania jest wyraźnie wyższa niż obowiązkowych Założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energie elektryczną i paliwa gazowe.

Zwraca uwagę fakt, iż dwie metody badawcze, obydwie polegające w pierwszej kolejności na wyszukiwaniu dokumentów na stronach internetowych samorządów lokalnych, wskazują na wyraźnie niższą częstotliwość występowania analizowanych dokumentów planistycznych. Zwłaszcza wyszukiwanie wspomagane AI zaniża częstotliwość występowania dokumentów o ponad 10%. Zakładając, że metoda wyszukiwania AI nie jest wadliwa, można domyślać się, że nie zawsze dokumenty planistyczne są umieszczane na stronach internetowych gmin lub sposób ich umieszczenia może powodować problemy z ich łatwym odnalezieniem. Należy ten fakt wiązać z bardzo luźnym podejściem wielu gmin do redakcji stron elektronicznego Biuletynu Informacji Publicznej.

Ile dokumentów posiadają gminy?

Według metody tabel analitycznych średnio jedna gmina posiada gotowe lub w opracowaniu 5,8 dokumentu planistycznego. W każdej gminie jest gotowy co najmniej jeden dokument planistyczny.

Zaledwie 1 ze 112 analizowanych gmin posiadała tylko jeden dokument planistyczny. Najwięcej gmin posiada gotowe lub w opracowaniu jednocześnie 7 dokumentów planistycznych – to 22 gminy.

Jedna z gmin posiada gotowe lub w opracowaniu wszystkie analizowane 9. dokumentów planistycznych. W tej gminie najstarszym dokumentem jest Plan Gospodarki Niskoemisyjnej przygotowany w 2015 roku.

Rozkład procentowy liczby posiadanych dokumentów pokazuje tabela 2.

Tabela 2. Rozkład udziału gmin według liczby posiadanych dokumentów planistycznych poddanych analizie.

Rysunek 3. Mapa gmin, dla których aplikacja wspomagana AI znalazła strategie rozwoju wraz z określeniem aktualności tych dokumentów. Mapę wykonano na podstawie wyszukiwania wśród 99% gmin. 91% gmin posiada dokument strategii.

Pobierz raport: Lokalna transformacja energetyczna i polityka klimatyczna.

^{Projekt jest realizowany w ramach inwestycji G1.1.4 KRAJOWEGO PLANU ODBUDOWY I ZWIĘKSZANIA ODPORNOŚCI: WSPARCIE DLA INSTYTUCJI WDRAŻAJĄCYCH REFORMY I INWESTYCJE W RAMACH REPowerEU – wskaźnik G9G i finansowany ze środków Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności}