Świadomość, edukacja i partycypacja mieszkańców w procesie transformacji energetycznej

Pytaliśmy respondentów, jak wielu mieszkańców ich gminy rozumie, na czym polega transformacja energetyczna. W ocenie przedstawicieli samorządów poziom zrozumienia jest umiarkowany – aż 78,6% wskazań mieści się między ocenami 3 a 5 (w skali od 1 do 7, gdzie 1 oznacza, że bardzo niewielka grupa mieszkańców gminy rozumie, na czym polega transformacja energetyczna, zaś 7 – że bardzo liczna grupa mieszkańców rozumie to określenie). Najczęściej wskazywana była wartość 4, a średnia wyniosła 4,01, co dodatkowo pokazuje, że pojęcie jest rozpoznawalne, ale jego znaczenie nie jest w pełni jasne dla szerokiej grupy mieszkańców. Wynik ten wskazuje na potrzebę wzmacniania komunikacji i edukacji dotyczącej transformacji energetycznej na poziomie lokalnym.

Rysunek 6. Ocena świadomości mieszkańców na temat transformacji energetycznej przez ankietowanych pracowników urzędów gmin.

Pytaliśmy respondentów również o to, czy gminy przeprowadziły działania edukacyjne lub informacyjne skierowane do mieszkańców, mające na celu zwiększenie świadomości na temat transformacji energetycznej. Dominująca większość potwierdziła prowadzenie takich działań (ponad 80%). Głównym motorem i najczęściej komunikowanym narzędziem tych działań jest ogólnopolski program „Czyste Powietrze”, który koncentruje się na wymianie źródeł ciepła, walce ze smogiem, promowaniu ekologicznych źródeł ciepła i termomodernizacji budynków.

Gminy stosują wielokanałowe podejście do komunikacji, łącząc metody bezpośrednie, takie jak spotkania, warsztaty i dyżury specjalistów, z szerokim wykorzystaniem kanałów cyfrowych (strony internetowe, media społecznościowe) oraz tradycyjnych nośników (ulotki, lokalna prasa, radio). Kluczową rolę w systemie odgrywają wyspecjalizowane kadry, w szczególności Ekodoradcy, oraz stałe Punkty Konsultacyjno-Informacyjne. Działania edukacyjne są często integrowane z lokalnymi wydarzeniami, takimi jak pikniki, festyny i dożynki, a także systematycznie prowadzone w placówkach oświatowych.

Rysunek 7. Formy interakcji urzędów gmin ze swoimi mieszkańcami.

Współpraca z partnerami zewnętrznymi, takimi jak klastry energii, lokalne grupy działania (LGD), organizacje pozarządowe (NGO) czy Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW), znacząco wzbogaca ofertę edukacyjną. Zakres tematyczny wykracza poza kwestie jakości powietrza, obejmując promocję odnawialnych źródeł energii (OZE), efektywność energetyczną, a także szersze zagadnienia ekologiczne, w tym segregację odpadów, oszczędzanie wody i zrównoważony transport.

Z analizy odpowiedzi na temat zaangażowania mieszkańców w procesy decyzyjne, dotyczące inwestycji energetycznych wynika, że lokalna partycypacja funkcjonuje w warunkach strukturalnego paradoksu: gminy dysponują szerokim zestawem narzędzi konsultacyjnych, lecz realne zaangażowanie mieszkańców pozostaje niskie i wysoce wybiórcze. Analiza opinii ujawnia głęboką polaryzację ocen – od deklaracji o pełnym, stałym uczestnictwie mieszkańców po kategoryczne stwierdzenia o ich całkowitej bierności. Tak duże rozbieżności wskazują, że w Polsce nie istnieje jednolity model partycypacji energetycznej: jakość i intensywność udziału obywateli zależy przede wszystkim od specyfiki danej gminy, lokalnych praktyk zarządczych oraz sposobu komunikacji władz.

W praktyce kluczową rolę pełni demokracja pośrednia – radni i sołtysi stają się faktycznymi mediatorami między mieszkańcami a samorządem, ponieważ formalne narzędzia (konsultacje, uwagi, budżety obywatelskie) są wykorzystywane marginalnie. W wielu przypadkach konsultacje mają charakter proceduralny, a nie deliberacyjny, co dodatkowo osłabia poczucie sprawczości mieszkańców.

Zaangażowanie obywateli wzrasta gwałtownie jedynie w dwóch sytuacjach:
1. gdy działania dotyczą bezpośrednich, indywidualnych korzyści
2. (OZE, termomodernizacja, program „Czyste Powietrze”), gdy mieszkańcy dostrzegają bezpośrednie zagrożenie (najczęściej protesty przeciw inwestycjom), często o efekcie blokującym.

Ten wzorzec wskazuje na dominację motywacji pragmatycznej i reaktywnej, a nie długoterminowej troski o dobro wspólne. Jednocześnie nowe formy, takie jak spółdzielnie energetyczne, ujawniają niewykorzystany potencjał dla bardziej wspólnotowych modeli energetycznych – pod warunkiem odpowiedniego wsparcia i komunikacji.

Kluczowe bariery obejmują: niskie poczucie sprawczości, apatię obywatelską, słabą komunikację samorządów oraz fasadowość części konsultacji. Polaryzacja ocen pokazuje, że część gmin prowadzi dialog jakościowo lepszy i bardziej otwarty, podczas gdy inne ograniczają partycypację do minimum, co bezpośrednio przekłada się na odmienne doświadczenia mieszkańców.

W efekcie transformacja energetyczna wymaga zmiany logiki działania – przejścia od informowania do autentycznego współtworzenia polityk. Dopiero wprowadzenie procesów deliberacyjnych, premiujących realny wpływ i transparentność, może przełamać błędne koło bierności i reaktywności oraz przekształcić energię widoczną w sferze prywatnej w uczestnictwo na poziomie wspólnotowym.

Pobierz raport: Lokalna transformacja energetyczna i polityka klimatyczna

^{Projekt jest realizowany w ramach inwestycji G1.1.4 KRAJOWEGO PLANU ODBUDOWY I ZWIĘKSZANIA ODPORNOŚCI: WSPARCIE DLA INSTYTUCJI WDRAŻAJĄCYCH REFORMY I INWESTYCJE W RAMACH REPowerEU – wskaźnik G9G i finansowany ze środków Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności}